Kibboets op de Klei

15 april 2022 t/m 13 november 2022 Museum Martena

Op vrijdag 15 april 2022 gaat de tentoonstelling Kibboets op de Klei open voor het publiek in Museum Martena in Franeker. Dit is ook de dag dat Franeker in 1945 wordt bevrijd door de Canadese troepen. Het is een bijzondere tentoonstelling over een vrijwel onbekend deel van de Franeker geschiedenis. Van 1934 tot 1942 is hier een Joodse landbouwschool. Jonge Joodse mensen vanuit heel Europa krijgen een opleiding op het gebied van landbouw of veeteelt en kunnen zo een toegangscertificaat krijgen naar Palestina.

In 2017 komt professor Bettine Polak met een belangrijke vondst naar Franeker. Zij heeft van haar familie in Israël gehoord dat er amateurfilmpjes van Jacob Bramson bij Yad Vashem (herinneringscentrum voor de Joodse slachtoffers van de Holocaust) bewaard worden. Deze filmpjes zijn door dr. Jacob Bramson, die tweede geneesheer is in het Psychiatrisch Ziekenhuis in Franeker, gemaakt vóór de Tweede Wereldoorlog. Als de situatie in Nederland zeer nijpend wordt voor de Joodse bevolking geeft hij zijn filmpjes in bewaring aan een katholieke priester. Het verhaal gaat dat deze priester de filmpjes inmetselt in het altaar. Zo overleeft deze bijzondere schat de oorlogsjaren. Syds Wiersma van het Fries Film en Audio Archief krijgt de films over de kibboets in Franeker onder ogen en besluit de geschiedenis uit te zoeken.

In Franeker weet bijna niemand over het bestaan van deze landbouwschool. De school is gevestigd in het leegstaande station van een lokaalspoortje door Franeker. De tweede directeur van het Psychiatrisch Ziekenhuis in Franeker, Jacob Bramson, is samen met zijn vrouw de initiator van de komst van de school naar Franeker. Voor de gemiddelde inwoner van Franeker is de school met zijn Joodse leerlingen een ver-van-mijn-bedshow.

Op de films zijn de bewoners van de kibboets te zien, jonge mensen aan het werk op het land, een koe melkend, of bij een paardrijles voor beginners. Onderzoek heeft namen gegeven aan de veelal anonieme bewoners en er duiken allerlei documenten en foto’s op die het verhaal van de kibboets en zijn bewoners vertellen.

De jonge mensen komen vanuit Nederland, Duitsland, Oostenrijk, Polen en Tsjecho-Slowakije naar het verre en vreemde Franeker. Het gaat vaak om mensen met geen enkele ervaring op het gebied van de landbouw of veeteelt, stadskinderen die hier in een andere wereld terecht komen. De jongens lopen stage bij boeren in de omgeving en gaan ’s morgens heel vroeg door weer en wind op de fiets naar hun werk. De meisjes krijgen vaak een opleiding in de huishouding en werken op het land. ’s Avonds krijgen ze godsdienstonderwijs en leren ze modern Hebreeuws.

Het is hard aanpoten tijdens de stages, de boeren zijn niet allemaal even aardig. Maar foto’s tonen ook het plezier dat de leerlingen onderling hebben en de gezelligheid in het huis iets buiten Franeker. Ze werken met z’n allen aan de droom om naar Palestina te gaan en daar een heel nieuw leven te beginnen.

De tentoonstelling probeert het optimisme en de werklust van deze jonge mensen te laten zien. Iedere bezoeker zal begrijpen dat het met veel leerlingen van de Joodse landbouwschool in Franeker dramatisch is afgelopen. In 1941 worden de leerlingen door Franeker politieagenten gearresteerd. Dit is in opdracht van de Duitsers die beweren dat er illegale zaken gebeuren in de kibboets. Bijna alle inwoners worden opgepakt en naar het huis van bewaring in Leeuwarden gebracht. Twee bewoners kunnen ontsnappen. De mensen die naar Westerbork afgevoerd worden zijn grotendeels vermoord in de vernietigingskampen.

In de tentoonstelling wordt een gezicht en een stem gegeven aan het verhaal en de bewoners van de kibboets. Het optimisme en de droom van het Beloofde Land spelen een belangrijke rol. Historicus en schrijver Josse Pietersma vertelt de verhalen en fotograaf Reyer Boxem heeft de beelden gemaakt.